26 maart 2010
Het reguliere spannende boek betreft veelal het verijdelen van aanslagen, het bevrijden van schone dames uit gevangenschap en het voorkomen van de ondergang van de wereld. Het meebeleven van dergelijke pleziertjes wil ik u niet ontzeggen, maar lees ook eens iets anders: Anton R. Valukas bijvoorbeeld, over hoe de kredietcrisis niet smoorde in gezond verstand of andersoortig normaal gedrag, maar door een stel idioten tot levensgevaarlijke proporties werd opgeblazen.
Meneer Valukas is bestuursvoorzitter van het Amerikaanse advocatenkantoor Jenner & Block. Hij wordt begin 2009 benaderd door de New Yorkse rechtbank die het faillissement van de investeringsbank Lehman Brothers behandelt. Of Valukas de feiten rond dat faillissement op een rijtje wil zetten, voor de rechtbank.
De beste man heeft dat gedaan, en wat mij betreft is met het onlangs gepubliceerde rapport (te vinden via deze link) het ultieme kredietcrisisverhaal geschreven. Met de blik van een eindredacteur moet ik wel een minpuntje te berde brengen: het is wat aan de lange kant. De inhoudsopgave beslaat om te beginnen 38 pagina’s en vervolgens heeft Valukas 2209 pagina’s tekst geproduceerd. Daar zijn 1896 pagina’s aan appendices aan toegevoegd. Een pocket-editie zit er voorlopig niet in.
Gelukkig zijn er samenvattingen en bovendien: hoe meer je leest, hoe simpeler het verhaal wordt. Toen Lehman het in het najaar van 2007 moeilijk kreeg, koos men niet voor het afbouwen van de riskante activiteiten, maar voor tijdrekken en een vlucht naar voren. Daarbij is gebruik gemaakt van wat Valukas actionable balance sheet manipulation noemt, ‘strafbare manipulatie’.
In het Nederlands lijkt de juiste term boekhoudfraude. Twee kwartalen achter elkaar schoof Lehman vlak voor de balansdatum 50 miljard dollar aan niet-liquide beleggingen door naar andere banken, in ruil voor cash. Die transacties werden verantwoord als een verkoop en daardoor zag de balans er vrolijk uit, maar het ging om transacties waaraan een terugkoopverplichting vastzat. Een paar dagen later – net na de rapportagedatum – stonden de 50 miljard aan lastige beleggingen dus weer bij Lehman op de balans.
Ernst & Young, de accountant van Lehman, wist volgens het rapport van de manipulatie die in de VS strafbaar zou zijn – en deed niets. De toezichthouders werkten langs elkaar heen, vertelden elkaar bijna niets. Commissarissen waren niet op de hoogte. De controller die intern waarschuwde, werd genegeerd door de CFO.
Klinkt bekend hè? Geen twijfel mogelijk dat de kredietcrisis minder hevig was geweest zonder deze Enron-achtige praktijken. Toen uiteindelijk alles uitkwam, september 2008, was de klap veel groter dan hij najaar 2007 of begin 2008 geweest zou zijn – bij een ordelijke afbouw van Lehmans gokpraktijken. Meer dan waarschijnlijk was dan ook het domino-effect uitgebleven, dat onder meer Fortis en RBS de kop kostte.
Na de fraudes bij Enron, Worldcom en Ahold zijn we bedolven onder voornemens, voorstellen en nieuwe regels die het toezicht moeten verbeteren, commissarissen moeten wapenen, accountants een rechte rug moeten bezorgen. Lees Valukas: die golf aan governance-hervormingen is leuk voor managementgoeroes en vaktijdschriften, maar als je eenmaal in de buurt verkeert van de jongens met de miljarden dollars, dan moet je niet zo moeilijk doen. Dan doe je lekker mee en hoop je een paar kruimels mee te pikken.